H ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΝΟΥ
ΠΑΠΟΥΤΣΗ ΕΥΓΕΝΙΑ
Γραμματέας του Λαογραφικού Μουσείου Αιτωλ/νίας
Το κύριο προιόν που παράγεται στο νομό μας είναι ο καπνός. Ο καπνός είναι μονοετές, ποώδες φυτό και ανήκει στο γένος Νικοτιανή (Nicotiana), το οποίο καλλιεργείται για τα φύλλα του, τα οποία μετά από κατάλληλη επεξεργασία χρησιμοποιούνται για κάπνισμα.
Μετά το 1910 η καλλιέργεια του τσεμπελιού (τσεμπέλι = ποικιλία καπνού) στο Ξηρόμερο και στο Βάλτο , άρχισε να αποκτά μεγάλη σημασία για την τοπική κοινωνία. Αμέσως άρχισαν οι καπνοκαλλιέργειες στα χωριά των περιοχών αυτών και πολύ σύντομα πήραν μεγάλες διαστάσεις λόγω της αυξημένης ζήτησης που είχαν τα περίφημα καπνά Ξηρομέρου-Βάλτου, τόσο από την εσωτερική κατανάλωση, όσο και από το εξωτερικό. Η ποιότητα του καπνού ήταν άριστη, εξαιτίας του ορεινού-ημιορεινού εδάφους, του κλίματος και μάλιστα τα καπνά της Κατούνας θεωρούνταν από πολλούς τα καλύτερα της παγκόσμιας παραγωγής, αφού είχαν αποσπάσει πολλές φορές τα πρώτα βραβεία στην Διεθνή έκθεση Θεσσαλονίκης.
Ο καπνός έτσι για να πούμε δύο λόγια για την προέλευση του, ήρθε στην Ισπανία από το Περού της Αμερικής κατά τον 16ο αιώνα, στην αρχή με την μορφή του φύλλων και αργότερα ήρθαν και οι σπόροι του. Πρωτοκαλλιεργήθηκε στην Πορτογαλία και Γαλλία ως διακοσμητικό και κοσμητικό και φαρμακευτικό φυτό. Στην Ελλάδα φαίνεται να ήρθε στις αρχές του 19ο αιώνα από την περιοχή της Θράκης και αμέσως έφθασε και στη περιοχή του Βάλτου και του Ξηρομέρου. Τα τελευταία χρόνια χιλιάδες οικογένειες καπνοπαραγωγών βρίσκονται σε απόγνωση, λόγω της φθηνής τιμής πώλησης(σχεδόν τζάμπα), της κατάργησης σχεδόν της ποικιλίας Τσεμπέλι, την μείωση του ποσοστού καπνοκαλλιέργιας και οι περιοχες αυτές οδηγούνται μαθηματικά σε μαρασμό και αδιέξοδο.
Δύο είναι οι βασικοί τύποι καπνού:
Αμερικάνικα καπνά
Είναι 3 οι βασικοί τύποι των Αμερικάνικων καπνών.Ο τύπος Βιρτζίνια που κάθε φυτό έχει 25 περίπου φύλλα μεγάλου μεγέθους με χρώμα κιτρινωπό που οφείλεται κυρίως στη σύσταση του εδάφους των αγρών που καλλιεργείται.
Τα καπνά τύπου Μπέρλεϋ (Burley) των οποίων τα φύλλα είναι μικρότερα από τα Βιρτζίνια και το χρώμα των φύλλων τους είναι πράσινο ανοιχτό ο βλαστός τους δε λευκοκίτρινος. Ο τύπος αυτός καλλιεργείται και στην Ελλάδα.
Τέλος τα καπνά τύπου Fire-cured με τα φύλλα τους να έχουν μαύρο χρώμα , σκληρή υφή και ιδιαίτερη βαριά γεύση.
Ανατολικά καπνά
Καλλιεργούνται σε εδάφη ξηρά και φτωχά είναι δε ποικιλίες καπνών με μικρά και κοντά φύλλα.Θεωρούνται αρκετά εύγευστα καπνά και πολύ καλής ποιότητας. Βρίσκονται σε καλλιέργειες στην Ελλάδα, Βουλγαρία, Σερβία, Τουρκία, Συρία και αλλού.
Τα καλύτερης ποιότητας ανατολικά καπνά φύονται στις Μεσογειακές χώρες και ωριμάζουν κυρίως τις ξηρές περιόδους χωρίς πολλές βροχές.
Μέχρι πρόσφατα καλλιεργούνταν στην Ελλάδα περί τις 80 ποικιλίες, υποποικιλίες και βιότυποι καπνών. Οι κυριώτερες ήταν:
- Μπασμάς Μακεδονίας.
Αρωματικός καπνός Καλλιεργείται στην Ανατολική Μακεδονία. Τα φύλλα του είναι κοντά με λεπτές νευρώσεις, αρκετά ελαστικά. - Μπασμάς Ξάνθης.
Ο πιο αρωματικός του κόσμου , εξαιρετικής ποιότητας. Τα φύλλα του έχουν μέτριο πάχος και ερυθροκίτρινο χρώμα όταν ξεραθούν. Καλλιεργείται στη Χρυσούπολη Καβάλας στο Σιδηρόνερο Δράμας και στις περιοχές της Δυτικής Θράκης. - Ζίχνα.
Μοιάζει με τους μπασμάδες και το άρωμα του είναι αρκετά έντονο. Καλλιεργείται στην επαρχία Φυλλίδας. - Ουδέτερος Μακεδονίας.
Ψηλό φυτό με μεγάλα φύλλα ανοιχτού πράσινου χρώματος. Είναι καπνά φτωχά σε νικοτίνη και το άρωμα τους είναι ελάχιστο έως ανύπαρκτο. Καλλιεργούνται σε μικρή κλίμακα σε διάφορες περιοχές της Μακεδονίας. - Τσεμπέλια Αγρινίου.
Χαμηλά φυτά με παχιά μεγάλα φύλλα χωρίς μίσχο. Το χρώμα τους είναι ανοιχτό και καλλιεργούνται κυρίως στην Αιτωλοακαρνανία, Ιωάννινα και Θεσπρωτία. Θεωρούνται τα καλλίτερα για παρασκευή τσιγάρων και καταναλώνονται αποκλειστικά εγχώρια. - Μπασή – Μπαγλή.
Καλλιεργούνται στην περιοχή της Προσοτσάνης. Ψηλά καπνά , φύλλα με μίσχους μετρίου μεγέθους. Θεωρούνται μέτριας ποιότητας. - Μυρωδάτα Αγρινίου.
Παρά την ονομασία τους το άρωμα των καπνών αυτών είναι φτωχό. Είναι ποτιστική ποικιλία και απαιτεί υγρό έδαφος για να αναπτυχθεί. Όταν τα φύλλα ξεραθούν τότε αποκτούν χρυσοκίτρινο χρώμα. Είναι φτωχά σε περιεκτικότητα νικοτίνης. - Μαχαλά.
Είναι ποικιλία καπνών με πολύ λεπτά φύλλα. Το κάπνισμα τους είναι ήπιο και γλυκό ενώ δεν έχουν καθόλου άρωμα. - Μπέρλι .
Αμερικάνικος τύπος καπνού που τελευταία καλλιεργείται ευρέως στην Ελλάδα. Ο τύπος αυτός καλλιεργείται σε πεδινά εδάφη καλά αρδευόμενα και οι στρεμματικές αποδόσεις του είναι μεγαλύτερες από τις αντίστοιχες των ανατολικών τύπων.
Στο νομό υπάρχουν 2 ποικιλίες καπνο΄υ. Το τσεμπέλι και το μυρωδάτο. Η καλλιέργεια ξεκινέι ως εξής: Ο παραγωγός φύλαγε το σπόρο από την προηγούμενη χρονιά, διαλέγοντας αυτόν από το άνθος της καλύτερης καπνόριζας. Ο αγρότης μετά την αποξήρανση του ά;νθους , το έτριβε και τον συγκέντρωνε σε μια πάνινη σακούλα. Η εργασία για την καλλιέργεια της καινούρια ς χρονιάς άρχιζε τον Φεβρουάριο. Έπαιρναν το σπόρο και τον <<έκλωθαν>> δηλαδή τον έβαζαν σε μάλλινη σακούλα ή <<τσουράπι και έδεναν το άνοιγμα. Στη συνέχεια ράντιζαν τη σακούλα με χλιαρό νέρο και την τοποθετούσαν σε ζεστό χώρο, όπως για παράδειγμα κοντά στο τζάκι. Το ράντισμα με το χλιαρό νερό γινόταν σε διαστήματα. Μόλις άρχιζε να σκάει ο σπόρος, δηλαδή άσπριζε, τον έβγαζαν και τον έριχναν στις <<φυντανιές ή βραγιές>>. Οι βραγιές ήταν ο ειδικός χώρος που έσπερναν το σπόρο και ετοιμάζονταν από νωρίτερα.
Το όργωμα των χωραφιών στα οποία γίνοταν το φύτεμα του καπνού,
ξεκινούσε το Μάρτιο. Παλιότερα για το όργωμα χρησιμοποιούταν τα
<<ζευγάρια>> δηλαδή 2 άλογα ή 2 βόδια, τα οποία έσερναν το
ξύλινο αλέτρι στην αρχή, που αργότερα έφερνε μπροστά σιδερένια μύτη και
πολύ αργότερα τη σιδερένια μηχανή. Σήμερα όπως όλοι ξέρουμε, το όργωμα
των χωραφιών γίνεται με τρακτέρ. Πρίν οργώσουν το χωράφι έπρεπε να το
λιπάνουν και για λίπασμα χρησιμοποιούσαν την κοπριά. Το κόπρισμα του
χωραφιού γινόταν από κοπάδια βλάχων, τα οποία κοιμούνταν στο χωράφι. Ο
παραγωγός πλήρωνε στον ιδιοκτήτη του κοπαδιού 1 δεκάρα το κεφάλι. Εδώ
πρέπει να αναφέρουμε ότι για την καλλιέργεια του μυρωδάτου , τα χωράφια
έπρεπε να έχουν αμμουδδερό χώμα, και για τσεμπέλια χαλκερό ή τραγάνα.
Μετά το όργωμα που γινόταν 3 φορές , ακολουθούσε το
σβάρνισμα, με ξύλινη σβάρνα, πάνω στη οποία τοποθετούσαν πέτρες για να
βαρύνει και να τρίβει καλύτερα τις μπλάνες. Όταν το χωράφι ετοιμαζόταν
το χώριζαν σε κατεβατά κι αυλακιές, όπου ανάμεσα σ΄ αυτά έκοβαν τα
αυλάκια.
Και λάβαινε χώρα το φύτεμα, που γινόταν το Μαιο. Το
φυντάνι το έβγαζαν από την βραγιά, όταν ήταν ήδη μια πιθαμή και το
τοποθετούσαν στις κόφες.
Το φύτεμα γινόταν με το σουφλί , που ήταν και είναι ξύλινο
και είχε καποιά διαδικασία: Πρώτα ήταν το μπροστοπότισμα, ακολουθούσε
το φύτεμα του φυντανιού στ΄αυλάκια σε απόσταση μια πιθαμής και στη
συνέχεια το δεύτερο πότισμα. Πολλές φορές , αν δεν υπήρχε νερό κοντά στο
χωράφι το κουβαλούσαν με το ζυγό. Πρέπει να τονίσουμε εδώ την παρουσία
στο φύτεμα όλης της οικογένειας και ειδικά των ανήλικων παιδιών. Και
τούτο , γιατί παλαιότερα δεν είχαν τη δυνατότητα να έχουν όλοι εργάτες.
Πρίν το φύτεμα η νοικοκυρά έφτιαχνε χαλβά ή ριβανη για να
κεράσει τις εργάτριες. Μαζί της έπαιρνε ούζο για τους εργάτες ή
λουκούμια. Το μεσημέρι σταματούσαν για φαγητό. Τα φαγητά ετοίμαζε
συνήθως η νοικοκυρά. Η πληρωμή για τους εργάτες γινόταν στο τέλος της
μέρας και το μεροκάματο ήταν πριν το 1920 περίπου 3δρχ- 1 τάληρο.
Όταν ο καπνός μεγάλωνε μέχρι 2 πιθαμές πάνω από το χώμα
τον σκάλιζαν. Το μάζεμα του καπνού άρχιζε σχεδόν από τις 20 Ιουνίου.
Γινόταν κατά διαστήματα, τα <<χέρια>> . Ο καπνός
αποτελούνταν από 5 χέρια: το πατόφλο, το πρωτο, το δεύτερο, το τρίτο, το
τέταρτο, το κορφάδι. Μαζεύονταν και μαζεύεται χέρι-χέρι ανάλογα με την
ωρίμανση. Σε κάθε χέρι οι εργάτες έπαιρναν από 2-3 φύλλα. Ο καλλιεργητής
καταλάβαινε την ωρίμανση του καπνού από το κιτρίνισμα του φύλλου.
Η ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΩΝ ΚΑΠΝΟΠΑΡΑΓΩΓΩΝ ΤΟΥ 1962 ΚΑΙ Η ΘΥΣΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜ. ΒΛΑΧΟΥ
Μια διήγηση του Γρηγόρη Μπακόλα, από το βιβλίο του “Η δίκη των καπνοπαραγωγών Ξηρομέρου – Βάλτου στο Αγρίνιο το 1962″Η 8 ΣΕΠΤΕΜΒΡΗ 1962, που συνδέεται με τα αιματηρά γεγονότα της ΣΦΗΝΑΣ – ΒΑΛΤΟΥ και με τη μεγάλη θυσία που πρόσφεραν οι καπνοπαραγωγοί του ΞΗΡΟΜΕΡΟΥ και του ΒΑΛΤΟΥ, το θάνατο του Δημήτρη ΒΛΑΧΟΥ, έχει την προϊστορία της. Στις αρχές του 1962, ήταν στις καπναποθήκες των καπνοπαραγωγών Βάλτου, Ξηρομέρου και Τριχωνίδας, αδιάθετη ολόκληρη η παραγωγή καπνών εσωτερικής κατανάλωσης εσοδείας 1961. Η Κυβέρνηση Καραμανλή αναγκάστηκε ύστερα από πίεση και διαμαρτυρίες εκ μέρους του καπνοπαραγωγικού κόσμου της περιοχής, να δώσει εντολή προς τους καπνοβιομήχανους για να προβούν στην αγορά των καπνών εσωτερικής κατανάλωσης εσοδείας 1961 απ’ την 1η Απρίλη 1962, κατά ποσοστό 20% μηνιαία, ώστε, μέχρι την 31 Αυγούστου του αυτού έτους να πωληθεί και το τελευταίο κιλό εσοδείας 1962, και εν συνεχεία η Κυβέρνηση προέβη στην χρηματοδότηση των καπνοβιομηχάνων. Οι καπνοβιομήχανοι παρά την Κυβερνητική απόφαση και παρ’ ότι χρηματοδοτήθηκαν, δεν προέβησαν στην αγορά των καπνών κατά το ρυθμό που υπαγόρευε η Κυβερνητική απόφαση. Η κωλυσιεργία τους ήταν συστηματική και τούτο με την ανοχή και την ουσιαστική συμπαράσταση της Κυβέρνησης, η οποία πέραν της τυπικής της απόφασης, ουδεμία ουσιαστική πίεση ασκούσε επί των μεγιστάνων της καπνοβιομηχανίας, για την έγκαιρη και σε ικανοποιητικές τιμές αγορά των καπνών εσωτερικής κατανάλωσης του Νομού Αιτωλοακαρνανίας. Το αποτέλεσμα αυτής της συμπαιγνίας Κυβέρνησης – καπνοβιομηχάνων, υπήρξεν ότι επί 7.500 περίπου τόνων συνολικής εσοδείας 1961, αγοράσθηκαν από την καπνοβιομηχανία σε πολύ εξευτελιστικές τιμές, μέχρι το Σεπτέμβρη 1962, 1.400 τόνοι και παρέμεινε τότε αδιάθετο ποσοστό 65% και πλέον της εσοδείας καπνών εσωτερικής κατανάλωσης 1961, της περιφέρειας του Νομού Αιτωλοακαρνανίας. Εμπαίχθηκαν τότε οι καπνοπαραγωγοί και τα καπνά υπήρχαν αδιάθετα και σάπιζαν στις αποθήκες, προς τον αποκλειστικό σκοπό να πιεσθούν οι ατυχείς και να δεχθούν να πωλήσουν τα καπνά τους, που είναι ποτισμένα με το αίμα τους, στους καπνοβιομήχανους σε εξευτελιστικές τελείως τιμές. Γιατί οι τιμές τις οποίες πρόσφεραν τότε οι καπνοβιομήχανοι, ήταν εξευτελιστικές. Οι τιμές οι προσφερθείσες το προηγούμενο έτος 1961 για την αγορά των καπνών εσοδείας 1960 κυμαίνονταν από 15-40 δρχ. κατά κιλό. Οι καπνοπαραγωγοί με τις τιμές αυτές δεν μπόρεσαν να πληρώσουν ούτε τα προς την Αγροτική Τράπεζα χρέη τους και ως εκ τούτου εύλογα προέβαλαν τότε το αίτημα της διάθεσης των καπνών τους σε τιμές ανώτερες απ’ αυτές του προηγούμενου χρόνου κατά 50-40%, γιατί έτσι μόνο θα μπορούσαν να ξεχρεωθούν και να αντιμετωπίσουν τις στοιχειώδεις οικονομικές και βιοτικές τους ανάγκες. Οι καπνοβιομήχανοι όχι μόνο δεν προσέφεραν τιμές ανώτερες των του προηγουμένου έτους κατά 50-40%, όπως ζητούσαν οι καπνοπαραγωγοί, αλλά τουναντίον κατ’ αρχάς δεν έδιναν ούτε την αύξηση την κατά 10% επί των τιμών του προηγούμενου έτους που αποφάσισε η Κυβέρνηση, κατόπιν του νέου φόρου που επέβαλε στα σιγαρέτα και που ανέρχονταν ως γνωστό σε 50-70 λεπτά κατά κουτί, αναλόγως. Δίκαιη, ως εκ τούτου, εύλογη και επιβεβλημένη υπήρξε η αγανάκτηση και κινητοποίηση των καπνοπαραγωγών η οποία κορυφώνεται σε ένταση από τα μέσα Ιούλη 1962 και φτάνει στη επαναστατική εκείνη έκρηξη της 8ης Σεπτέμβρη του ίδιου χρόνου. Διότι αποτελούσε και αποτελεί πρόκληση ο κατ’ έτος συστηματικός εμπαιγμός σε βάρος τους, εκ μέρους των καπνοβιομήχανων, με τη συμπαράσταση της Κυβέρνησης. Αποτελεί πρόκληση σε βάρος των καπνοπαραγωγών, όταν η Κυβέρνηση επιβάλλει φόρο επί των σιγαρέτων υπέρ των καπνοβιομηχάνων, των περιπτερούχων κ.λ.π. ενώ στους καπνοπαραγωγούς δεν δίνει ούτε ψυχούλα. Αποτελεί ιταμή πρόκληση για τους παραγωγούς, όταν η Κυβέρνηση επιτρέπει στους καπνοβιομήχανους να τους εκβιάζουν και να μένουν τα καπνά τους αδιάθετα, για να σαπίζουν στις αποθήκες. Αποτελεί κυνισμό από μέρους της τότε Κυβέρνησης Καραμανλή, όταν αρνείται να δώσει στους καπνοπαραγωγούς τιμές, ικανές να αντιμετωπίσουν τις στοιχειώδες βιοτικές τους ανάγκες, τη στιγμή που επιβάλλει βαρείς φόρους επί των ειδών πρώτης ανάγκης, οι οποίοι, πλήττουν τα ευρέα λαϊκά στρώματα και καταβιβάζουν περισσότερο το βιοτικό επίπεδο του Λαού. Αποτελεί πρόκληση ακόμα προς τους δυστυχείς καπνοπαραγωγούς η εκ μέρους της τότε Κυβέρνησης άρνηση για στοιχειώδη ικανοποίηση των λογικών και δίκαιων αιτημάτων των καπνοπαραγωγών Αιτωλοακαρνανίας, όταν αυτή η Κυβέρνηση της πλουτοκρατίας και των αδίστακτων μονοπωλίων δε διστάζει να διπλασιάσει τη βασιλική χορηγία και να τριπλασιάσει τη χορηγία του διαδόχου του θρόνου. Κατόπιν τούτων, ως γνωστόν, στις 8 Σεπτέμβρη οι καπνοπαραγωγοί των Επαρχιών Βάλτου και Ξηρομέρου κατέβηκαν σε προειδοποιητική διαδήλωση διαμαρτυρίας, για το αίσχος αυτό που γινόταν σε βάρος τους εκ μέρους των Καπνοβιομήχανων και της Κυβέρνησης Καραμανλή. Τέσσερις χιλιάδες και πλέον καπνοπαραγωγοί των Επαρχιών Ξηρομέρου και Βάλτου, σύσσωμοι, σαν ένας άνθρωπος, με μόνο σύνθημα συναγερμού, τις κωδωνοκρουσίες των εκκλησιών κινήθηκαν από τα χωριά τους την 3η πρωινή στις 8 Σεπτέμβρη 1962 και κατέλαβαν συν γυναιξί και τέκνοις τη δημόσια οδό Αμφιλοχίας -Αγρινίου. Συγκεκριμένα στο μεν το χωριό Στάνου-Βάλτου συγκεντρώθηκαν περί τις τρεις χιλιάδες καπνοπαραγωγοί, στο δε το χωριό Σφήνα-Βάλτου περί τους πεντακόσιους. Και εκεί αντιμετώπισαν με γενναιότητα και ανδρισμό, αντάξιο της ηρωικής Ελληνικής αγροτιάς, την κυνική και βάναυση επίθεση της Κυβέρνησης.Όλοι οι συγκεντρωθέντες αγρότες, άνδρες και γυναίκες, γέροι και νέοι, ακόμα και τα μικρά παιδιά, με μια φωνή απάντησαν στους Κυβερνητικούς εκπροσώπους και στη Χωροφυλακή, ότι δεν θα διαλυθούν αν δεν ικανοποιηθούν τα δίκαια αιτήματα τους και ότι είναι διατεθειμένοι να πέσουν όλοι για τον δίκαιο αγώνα τους. Και στην ομόθυμη αυτή διαδήλωση των αγροτών, οι Χωροφύλακες, παρουσία του Νομάρχη Αιτωλοακαρνανίας Ιωάν. Μήλλιου, του Εισαγγελέα Πρωτοδικών Μεσολογγίου Δημόπουλου, του Αντιει-σαγγελέα Πρωτοδικών Αγρινίου Αθαν. Πέταλα και του Βουλευτή της δεξιάς Νικ. Φαρμάκη, πυροβόλησαν εναντίον τους αδίστακτα. Και το αίμα των ατυχών παραγωγών χύθηκε και έβαψε την δημόσια οδό Αγρινίου – Αμφιλοχίας. Ο μικρός Ευστάθιος Μπίλιας (μόλις 10 ετών), από το χωριό Μαχαλά – Ξηρομέρου τραυματίζεται και ο Δημήτρης Βλάχος τραυματίζεται θανάσιμα και μεταφέρθηκε στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Αγρινίου, όπου υπέκυψε στο μοιραίο. Ο ατυχής καπνοπαραγωγός Δημήτρης Βλάχος απ’ τη Λεπενού Βάλτου, σκοτώθηκε απ’ τις σφαίρες της Χωροφυλακής στη γέφυρα της Σφήνας την 1.30 μ.μ. της ημέρας εκείνης και έπεσε, ηρωικό ολοκαύτωμα, στις επάλξεις της ωραίας αυτής αγροτικής εξόρμησης. Ο Δημήτρης Βλάχος αποτελεί πλέον σύμβολο των ευγενών κοινωνικών αγώνων της αγροτικής τάξης και ενθαρρύνει με το παράδειγμα της θυσίας του και θα εμπνέει με τον θάνατο του, τους αγώνες ολόκληρου του αγροτικού λαού της Ελλάδας. Οι αγρότες και ειδικότερα οι καπνοπαραγωγοί της Αιτωλοακαρνανίας, θα συνεχίσουν τους αγώνες τους και θα αντιμετωπίσουν και στο μέλλον με γενναιότητα και θάρρος τις ανάλγητες και αντιλαϊκές Κυβερνήσεις που θα συμμαχήσουν με τους Καπνοβιομήχανους εναντίον τους. Είναι βέβαιο ότι οι ωραίοι αγώνες των καπνοπαραγωγών του Βάλτου και του Ξηρομέρου θα συνεχιστούν με μεγαλύτερο πάθος, με ηρωικότερη έξαρση και με αμείωτη οξύτητα και θα αποτελέσουν παράδειγμα προς μίμηση από ολόκληρο τον αγροτικό κόσμο και τώρα και στο μέλλον. Και οι ευγενείς αυτοί Κοινωνικοί αγώνες των καταπιεζόμενων, τελικά θα οδηγούν στην επιτυχία και στη Νίκη. Διότι ως βάθρο τους έχουν το δίκαιο και σημαία τους έχουν τη δικαιοσύνη.






















